Нишон
Парчам
Суруди миллӣ
Бо иштироки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мактаби №105-и шаҳри Душанбе ба ифтихори Рӯзи дониш Дарси анъанавии сулҳ доир гардид. Мо, коллективи бисёрҳазорнафараи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон ин падидаи хушояндро дар толори бузурги муассиса тамошо кардем. Баъд аз дидани ин суханронӣ беихтиёр андешае маро фаро гирифт, ки воқеан ҳам таваҷҷуҳи Ҳукумати мамлакат ба соҳаи илму маориф аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ аз авлавиятҳои сиёсати давдатӣ маҳсуб меёбад. Таваҷҷуҳ ба донишу илмомӯзӣ ва онҳоро роҳи асосии раҳоӣ аз ҷаҳолат донистани Пешвои муаззами миллат бесабаб нест.
Хулоса кардам, ки бори дигар суханрониҳои Роҳбари давлатро дар се Дарси сулҳ (2024, 2025 ва 2026) мутолиа ва баррасӣ намоям.
Агар суханрониҳои се соли охири Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ на ҳамчун се матни ҷудогона, балки як силсилаи пайваста бихонем, тағйири муҳимро дар фаҳмиши нақши маориф ва илм мушоҳида кардан мумкин аст.
Дар соли 2024 суханронӣ бо миқдори зиёди нишондиҳандаҳои инфрасохторӣ, маблағгузорӣ, сохтмони муассисаҳои таълимӣ ва масъалаҳои дастрасӣ ба таҳсилот фарқ мекунад. Аммо ҳамзамон дар ҳамин суханронӣ як нуктаи муҳим ба мушоҳида мерасад: масъала дигар танҳо «чанд мактаб сохта шуд?» нест, балки «ин мактабҳо то чӣ андоза ба талаботи таҳсилоти муосир ҷавоб медиҳанд?» мебошад. Мавзуъҳои рақамикунонӣ, сифати таҳсилот, озмоишгоҳҳо, кабинетҳои фаннӣ, касбияти омӯзгор ва робитаи назарияву амалия ба маркази баҳс наздик мешаванд.
Соли 2025 ин тағйирот равшантар мегардад. Дар матни суханронӣ дониш бевосита ҳамчун омили рушди устувор ва пешрафти иқтисодиву иҷтимоӣ муайян гардидааст. Яъне маориф тадриҷан аз доираи сиёсати иҷтимоӣ берун рафта, ҳамчун «инфрасохтори рушди иқтисодӣ, рақобатпазирии миллӣ ва суботи дарозмуддат» муаррифӣ мегардад.
Дар остонаи соли таҳсили 2026-2027 низ маълумоти расмии соҳа нишон медиҳад, ки ин самт боз ҳам ба масъалаҳои сармояи инсонӣ, рақамикунонӣ, иқтисодиёти донишбунёд, касбият ва рақобатпазирӣ наздик шудааст. Вазорати маориф ва илм барои соли 2026 маблағгузории соҳа дар ҳаҷми 13 миллиарду 677,3 миллион сомонӣ пешбинӣ кардааст, ки тақрибан 7 фоизи ММД ва 20,4 фоизи хароҷоти буҷети давлатиро ташкил медиҳад
Се суханронӣ ҳамчун се марҳалаи як сиёсати пайваста
2024: марҳалаи «таъмини шароит». Суханронии 1 сентябри соли 2024 дар бинои нави муассисаи таҳсилоти умумии №19 сурат гирифт. Мактаб 75 синфхона дошта, барои 3500 хонанда пешбинӣ шудааст. Ҳамчунин таъкид шуд, ки дар Душанбе сохтмони боз 24 муассисаи таълимӣ барои 47 ҳазор хонанда ва 55 муассисаи томактабӣ барои 11 500 кӯдак идома дорад.
Интихоби макон худ як паёми сиёсӣ дорад: суханронӣ на дар муҳити абстрактӣ, балки дар муассисаи нави таълимӣ баргузор мешавад. Яъне инфрасохтори таълимӣ ҳамчун далели моддии сиёсати давлатӣ нишон дода мешавад.
Аммо қисми муҳимтарини суханронӣ маҳз дар он аст, ки пас аз зикри дастовардҳои сохтмонӣ, Президенти маҳбуб ба норасоиҳои сифатӣ мегузаранд.
2025: марҳалаи «сифат ва самаранокӣ». Соли 2025 суханронӣ 30 август дар Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон баргузор гардид. Дар ин ҷо рамзи сиёсӣ тағйир меёбад: маркази суханронӣ дигар танҳо мактаби умумӣ нест, балки донишгоҳ, касбомӯзӣ, малака ва пайвастани таҳсилот бо бозори меҳнат мебошад. Дар ҳамин рӯз Маркази рушди малакаҳо, касбомӯзӣ ва хизматрасонӣ дар соҳаи сайёҳӣ низ мавриди истифода қарор гирифт. Ин муассисаҳо имрӯз барои омодасозии кадрҳои мутобиқ ба талаботи бозори ҷаҳонӣ бо роҳбарии умумии профессор Убайдулло Асрорзода фаъолияти пурсамар доранд.
Интихоби институтсионалӣ нишон медиҳад, ки маориф бештар ҳамчун воситаи омода кардани кадр барои иқтисоди миллӣ фаҳмида мешавад.
2026: марҳалаи «маориф дар шароити ҷомеаи рақамӣ». Масъалаҳои маориф ба технологияҳои рақамӣ, иқтисодиёти донишбунёд, рақобати ҷаҳонӣ, касбият ва рушди иқтидори илмӣ пайвастанд.
[9/2/2026 9:48 AM] Abduhalim Gh: Соли 2024 инфрасохтор зиёд шуд, аммо масъалаи сифат ба марказ баромад. Яке аз нишондиҳандаҳои муҳимми суханронии соли 2024 афзоиши маблағгузорӣ мебошад.
Маблағгузории маориф аз 42 миллион сомонӣ дар соли 2000 то 8 миллиарду 231 миллион сомонӣ дар соли 2024 расидааст. Ин маблағ 5,7 фоизи ММД ва 18,9 фоизи хароҷоти умумии буҷетро ташкил медиҳад. Дар ҳамин давра музди меҳнати кормандони маориф низ чандин маротиба зиёд шудааст. Президент таъкид мекунад, ки маблағгузорӣ ба неруи инсонӣ, махсусан ба таълиму тарбияи ҷавонон, сармоягузории самарабахш аст.
Аммо муҳим он аст, ки худи суханронӣ муваффақияти миқдориро ҳамчун ҳадафи ниҳоӣ қабул намекунад.
Дар давраи истиқлолият 3648 бинои муассисаҳои таълимӣ барои 1,6 миллион хонанда сохта ё азнавсозӣ шудааст. Вале дар соли 2024 ҳанӯз 314 бино дар ҳолати садамавӣ, 378 бино ба таъмири асосӣ ниёз дошта, дар 50 муассиса таҳсил дар се баст идома дошт. Ин рақамҳо як масъалаи муҳимми сиёсиро ошкор мекунанд: афзоиши сармоягузорӣ ва ҳалли пурраи масъалаи инфрасохтор.
Сабаби асосии ин номувофиқӣ, ки дар суханронӣ низ ишора мешавад, афзоиши босуръати аҳолӣ мебошад. Аз ин рӯ, Тоҷикистон бо як парадокси рушди маориф рӯ ба рӯ мешавад: ҳар қадар давлат мактабҳои бештар месозад, афзоиши аҳолии синни мактабӣ метавонад ҳамзамон талаботи нав ба мактабҳои нав ба вуҷуд оварад.
Яъне сохтмони мактабҳо танҳо масъалаи инфрасохторӣ нест. Он масъалаи демографӣ низ мебошад.
Нобаробарии минтақавӣ: яке аз муҳимтарин мушкилоти сохторӣ
Дар соли 2024 масъалаи нобаробарии шароити таълим махсусан возеҳ баён мешавад. Барномаи таъмини муассисаҳои таълимӣ бо кабинетҳои фаннӣ ва озмоишгоҳҳои муҷаҳҳаз барои солҳои 2021–2025 иҷрои нокифоя доштааст. Сатҳи иҷрои ин нишондиҳанда дар Душанбе 96,3 фоиз, дар Суғд 73 фоиз, дар Хатлон 48 фоиз, дар шаҳру ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ 29 фоиз ва дар ВМКБ танҳо 7 фоиз нишон дода шуда буд.
Ин рақамҳо аз як мушкилоти амиқтар хабар медиҳанд: миқдори мактабҳо метавонад афзоиш ёбад, вале сифати муҳити таълим дар ҳудуди кишвар яксон нест.
Ин нобаробарӣ ба се сатҳ таъсир мерасонад:
1. имконияти азхудкунии фанҳои табиӣ ва дақиқ;
2. рақобатпазирии хонандагон;
3. дастрасии баробар ба сармояи инсонӣ.
Аз ин рӯ, сиёсати «мактаб барои ҳама» тадриҷан бояд ба сиёсати «таълими босифат барои ҳама» табдил ёбад. Шояд яке аз муҳимтарин нуқтаҳои соли 2024 иқрори мустақими ақибмондагӣ дар рақамикунонӣ бошад. Дар суханронии он сол ду санади муҳим зикр мешавад: «Консепсияи гузариш ба таҳсилоти рақамӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2042» ва «Барномаи ҷорӣ намудани технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ дар муассисаҳои таҳсилоти умумӣ барои солҳои 2024–2028». Аммо ҳамзамон гуфта мешавад, ки корҳои анҷомдодашуда ба талабот ҷавобгӯ нестанд ва соҳаи маорифу илм аз сатҳи рушди рақамикунонии ҷаҳонӣ қафо мондааст. Ин нуқта хеле муҳим аст, зеро дар ин ҷо забони сиёсати давлатӣ аз «мо бояд технологияро ворид кунем» ба «мо аз суръати ҷаҳонӣ қафо мондаем» мегузарад. Яъне рақамикунонӣ дигар танҳо як имконияти иловагӣ нест. Он ба масъалаи рақобатпазирии миллӣ табдил меёбад.
Илм: мушкили асосӣ дигар танҳо «мавҷудияти олим» нест
Дар соли 2024 масъалаи илм асосан дар робита бо илмҳои табиӣ, дақиқ ва риёзӣ баррасӣ мешуд. Дар доираи «Барномаи мақсадноки давлатии рушди илмҳои риёзӣ, дақиқ ва табиӣ барои солҳои 2021–2025» ва «Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ» корҳои муайян анҷом дода шудаанд, вале натиҷаҳои интизоршуда ҳанӯз пурра ба даст наомадаанд. Ин ҷо низ як тағйири муҳимро мебинем. Меъёри муваффақият тадриҷан аз: шумораи муассисаҳо ва олимон ба натиҷаи илмӣ ва таъсири он ба рушди технологӣ мегузарад.
Ин раванд дар суханронии махсуси Президент бо аҳли илм моҳи майи соли 2024 боз ҳам равшантар баён шудааст: масъалаҳои ҳолати кунунии илм, самаранокии он, рушди илмҳои табиӣ ва риёзӣ, тафаккури техникӣ, ихтироъкорӣ ва сифати тайёр кардани кадрҳои илмӣ ҳамчун масъалаҳои марказӣ гузошта шуданд.
Аз ин ҷо метавон чунин занҷири сиёсиро барқарор кард: таҳсилоти босифат-кадри соҳибихтисос-таҳқиқоти илмӣ-технологияи нав-истеҳсолот-рақобатпазирии иқтисодӣ.
